ভূমিকা
লিখন কলাৰ এক গুরুত্বপূর্ণ দিশ হৈছে – পৰিস্থিতি, পাঠক, আৰু উদ্দেশ্য অনুসৰি সঠিক ৰীতিৰে লিখাটো। এই ক্ষেত্ৰত লিখনক মূলতঃ দুটা ভাগত ভাগ কৰা হয় – আনুষ্ঠানিক লিখন (Formal Writing) আৰু অনানুষ্ঠানিক লিখন (Informal Writing)। এই দুয়োটা ৰীতিৰ নিজৰ নিজৰ নিয়ম, ভাষাৰ ধৰণ, আৰু ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰ আছে। এই দুয়োৰ পাৰ্থক্য বুজি পোৱাটো, আৰু সঠিক প্রসংগত সঠিক ৰীতি প্রয়োগ কৰাটো, এজন সুদক্ষ লিখকৰ এক গুরুত্বপূর্ণ গুণ।
১. আনুষ্ঠানিক লিখন (Formal Writing)
১.১ সংজ্ঞা
আনুষ্ঠানিক লিখন হৈছে সেই ধৰণৰ লিখন, যি নির্দিষ্ট নিয়ম-নীতি অনুসৰণ কৰি, গম্ভীৰ আৰু বিধিসঙ্গত ভাষাৰে লিখা হয়। ইয়াত ব্যক্তিগত অনুভূতি বা কথ্য ভাষাৰ প্রয়োগ কম হয়, আৰু বিষয়বস্তুৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়া হয়।
১.২ লক্ষণসমূহ
- সম্পূর্ণ বাক্য গঠন — সংক্ষিপ্ত ৰূপ (contractions) যেনে “নাই” ৰ পৰিবর্তে “নহয়” আদি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
- তৃতীয় পুৰুষ বা বিধিসঙ্গত সর্বনাম — “আপনি”, “সন্মানীয়” আদি সম্মানজনক শব্দৰ ব্যৱহাৰ।
- কথ্য ভাষা বা শ্লেংৰ অনুপস্থিতি — সাধাৰণ কথা-বাৰ্তাত ব্যৱহৃত শব্দ বা প্রবচন এড়ি চলা হয়।
- সুশৃংখলিত গঠন — স্পষ্ট আৰম্ভণি, মূল অংশ, আৰু উপসংহাৰ থাকে।
- তথ্যভিত্তিক আৰু নিরপেক্ষ সুৰ — ব্যক্তিগত মতামতৰ পৰিবর্তে তথ্য আৰু যুক্তিৰ ওপৰত গুৰুত্ব।
১.৩ ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰ
- চাকৰিৰ বাবে আবেদন-পত্র আৰু কভাৰ লেটাৰ
- সরকাৰী বা ব্যাৱসায়িক ইমেইল
- শৈক্ষিক প্রবন্ধ, গবেষণা-পত্র
- আইনী দস্তাবেজ
- সংবাদপত্রৰ প্রতিবেদন
- বিজনেছ প্রপোজেল আৰু প্রতিবেদন
২. অনানুষ্ঠানিক লিখন (Informal Writing)
২.১ সংজ্ঞা
অনানুষ্ঠানিক লিখন হৈছে সেই ধৰণৰ লিখন, যি সহজ, দৈনন্দিন কথ্য ভাষাৰ নিচিনাকৈ লিখা হয়। ইয়াত লিখকৰ ব্যক্তিগত সুৰ, অনুভূতি, আৰু মৰমীয়াল ভংগিমা স্পষ্টভাৱে প্রকাশ পায়।
২.২ লক্ষণসমূহ
- সংক্ষিপ্ত ৰূপ আৰু কথ্য শব্দৰ ব্যৱহাৰ — সাধাৰণ কথা-বাৰ্তাত ব্যৱহৃত শব্দ আৰু প্রবচনৰ প্রয়োগ।
- প্রথম বা দ্বিতীয় পুৰুষৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰ — “মই”, “তুমি”, “তোমাক” আদি।
- হাস্যৰস আৰু ব্যক্তিগত মতামত — লিখকৰ নিজৰ অনুভূতি বা ৰসিকতা লিখনিত স্পষ্ট হয়।
- চুটি বাক্য আৰু কম বিধিসঙ্গত গঠন — ব্যাকৰণৰ নিয়ম কিছু শিথিল হ’ব পাৰে।
- ইমোজি বা প্রতীক ব্যৱহাৰ — বিশেষকৈ চ্যাট বা সামাজিক মাধ্যমত।
২.৩ ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰ
- বন্ধু বা পৰিয়ালৰ সৈতে চিঠি বা বাৰ্তা
- ব্যক্তিগত ডায়েৰী বা ব্লগ
- সামাজিক মাধ্যমৰ পোষ্ট
- চ্যাট বা ম্যাসেজিং
- সৃজনশীল লিখনি (কিছু ক্ষেত্রত)
৩. আনুষ্ঠানিক আৰু অনানুষ্ঠানিক লিখনৰ মূল পাৰ্থক্য
| বিষয় | আনুষ্ঠানিক লিখন | অনানুষ্ঠানিক লিখন |
|---|---|---|
| ভাষাৰ ধৰণ | বিধিসঙ্গত, গম্ভীৰ | সহজ, কথ্য |
| সুৰ | নিরপেক্ষ, তথ্যভিত্তিক | ব্যক্তিগত, মৰমীয়াল |
| বাক্য গঠন | দীর্ঘ, সুশৃংখলিত | চুটি, শিথিল |
| সর্বনাম | সম্মানজনক (“আপনি”) | পৰিচিত (“তুমি”) |
| উদাহরণ | চাকৰিৰ আবেদন, প্রতিবেদন | বন্ধুৰ সৈতে বাৰ্তা |
৪. সঠিক ৰীতি বাছি লওৰ গুরুত্ব
লিখকৰ বাবে অতি গুরুত্বপূর্ণ কথাটো হৈছে – পাঠক আৰু প্রসংগ অনুযায়ী সঠিক ৰীতি বাছি লওয়া। যদি এজন ব্যক্তিয়ে চাকৰিৰ আবেদন-পত্রত অনানুষ্ঠানিক ভাষা ব্যৱহাৰ কৰে, তেন্তে ইয়াক অপেশাদাৰী (unprofessional) বুলি বিবেচনা কৰা হ’ব পাৰে। বিপৰীতভাৱে, যদি বন্ধুৰ সৈতে বাৰ্তালাপত অত্যধিক আনুষ্ঠানিক ভাষা ব্যৱহাৰ কৰা হয়, তেন্তে ই দূৰত্ব বা অস্বাভাৱিকতা সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
সেয়েহে, লিখনৰ আগতে নিজকে এই প্রশ্নবোৰ সোধা উচিত:
- আমি কাক লিখি আছো?
- এই লিখনিৰ উদ্দেশ্য কি?
- পাঠকে ইয়াৰ পৰা কি প্রত্যাশা কৰিব?
৫. এটা ব্যতিক্রমী ক্ষেত্র – “অর্ধ-আনুষ্ঠানিক” লিখন
কিছুমান পৰিস্থিতিত, সম্পূর্ণ আনুষ্ঠানিক বা সম্পূর্ণ অনানুষ্ঠানিক নহয়, বৰঞ্চ মাজৰ এক ৰীতি (semi-formal) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। যেনে – সহকর্মীৰ সৈতে ইমেইল, বা পৰিচিত শিক্ষকৰ সৈতে বাৰ্তালাপ। ইয়াত ভদ্রতা বজাই ৰাখি, কিন্তু অতি কঠোৰ বিধিসঙ্গত ভাষা এৰি চলা হয়।
উপসংহাৰ
আনুষ্ঠানিক আৰু অনানুষ্ঠানিক লিখন – এই দুয়োটা ৰীতিয়েই লিখন কলাৰ অপৰিহার্য অংগ। এজন সুদক্ষ লিখকে দুয়োটা ৰীতিতেই সমানভাৱে পাৰদর্শী হ’ব লাগে, আৰু প্রসংগ অনুযায়ী সঠিক ৰীতি বাছি ল’ব জানিব লাগে। এই দক্ষতাই লিখনিক অধিক প্রভাবশালী, প্রাসংগিক, আৰু পাঠকৰ বাবে সহজবোধ্য কৰি তোলে।