আত্মসহায়ক গোট (SHG) হৈছে মানুহৰ সৰু, স্বেচ্ছামূলক সংঘ—সাধাৰণতে ই একেধৰণৰ আৰ্থ-সামাজিক পটভূমিৰ। যিসকলে পাৰস্পৰিক সমৰ্থন, সামূহিক প্ৰচেষ্টা আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ জৰিয়তে সাধাৰণ সমস্যা সমাধানৰ বাবে একত্ৰিত হয়। বিশেষভাৱে গ্ৰাম্য আৰু অৰ্ধ-নগৰীয়া অঞ্চলত দৰিদ্ৰতা নিৰাময়, মহিলা সবলীকৰণ, আৰ্থিক অন্তৰ্ভুক্তি, আৰু সম্প্ৰদায় উন্নয়নত আত্মসহায় গোট(এছ এইচ জি)সমূহে উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰে।
আত্মসহায়ক গোট মানে কি?
এটা আত্মসহায়ক গোট সাধাৰণতে ১০ৰ পৰা ২০ জন সদস্যৰে গঠিত যিয়ে নিয়মিতভাৱে মিলিত হৈ কম পৰিমাণৰ ধন সঞ্চয় কৰে, এটা উমৈহতীয়া পুঁজি সৃষ্টি কৰে আৰু প্ৰয়োজনৰ সময়ত সদস্যসকলক ঋণ প্ৰদান কৰে। এই গোটসমূহে পাৰস্পৰিক বিশ্বাস, সামূহিক দায়বদ্ধতা আৰু গণতান্ত্ৰিক সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ নীতিৰ ওপৰত কাম কৰে।
বেছিভাগ এছ এইচ জিক চৰকাৰী সংস্থা, এন জি অ’, বেংক বা সম্প্ৰদায়ভিত্তিক সংস্থাই প্ৰচাৰ কৰে, কিন্তু সময়ৰ লগে লগে ই স্ব-পৰিচালিত আৰু স্বাধীন হৈ পৰে।
আত্মসহায়ক গোটৰ উদ্দেশ্য
SHG সমূহৰ প্ৰধান উদ্দেশ্যসমূহৰ ভিতৰত আছে:
১. সদস্যসকলৰ মাজত নিয়মীয়াকৈ সঞ্চয়ৰ বাবে উৎসাহিত কৰা
২. শোষণ নকৰাকৈ ঋণৰ সহজ সুবিধা প্ৰদান কৰা
৩. আত্মনিয়োগ আৰু আয় সৃষ্টিকাৰী কাম-কাজৰ প্ৰসাৰ কৰা
৪. সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ আৰু নেতৃত্বৰ দক্ষতা বৃদ্ধি কৰা
৫. সামাজিক সচেতনতা আৰু সামূহিক কাৰ্য্যৰ উন্নতি কৰা
৬. মহিলা আৰু প্ৰান্তীয় সম্প্ৰদায়ক সবলীকৰণ কৰা
আত্মসহায়ক গোট গঠন
SHG গঠনত সাধাৰণতে এই পদক্ষেপসমূহ অনুসৰণ কৰা হয়:
ক. সদস্যৰ চিনাক্তকৰণঃ সমতা আৰু বিশ্বাস নিশ্চিত কৰিবলৈ একেধৰণৰ অৰ্থনৈতিক পটভূমিৰ পৰা সদস্য নিৰ্বাচন কৰা হয়।
খ. গোট সংগঠনঃ গোটটোৱে সভাপতি, সম্পাদক, কোষাধ্যক্ষ আদি নেতা নিৰ্বাচন কৰে।
গ. নিয়মীয়া সভাঃ সদস্যসকলে সাপ্তাহিক বা মাহেকীয়াকৈ সাক্ষাৎ কৰি সঞ্চয়, ঋণ আৰু অন্যান্য গোটৰ বিষয়সমূহৰ ওপৰত আলোচনা কৰে।
ঘ. সঞ্চয় সংগ্ৰহঃ প্ৰতিজন সদস্যই নিয়মিতভাৱে গোটৰ পুঁজিলৈ নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণৰ বৰঙণি আগবঢ়ায়।
আত্মসহায়ক গোটৰ কাৰ্য্যকলাপ
১/ সঞ্চয় আৰু সাধাৰণ পুঁজি
প্ৰতিজন সদস্যই সামান্য, সুলভ পৰিমাণৰ ধন ৰাহি কৰে। এই সঞ্চয়সমূহ ঋণ আৰু গোটৰ কাৰ্য্যকলাপৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা এটা সাধাৰণ পুঁজিত একত্ৰিত কৰা হয়।
২/ আভ্যন্তৰীণ ঋণ প্ৰদান
সদস্যসকলে গোটৰ পুঁজিৰ পৰা শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা, কৃষি, বা ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায়ৰ দৰে উদ্দেশ্যৰ বাবে ঋণ ল’ব পাৰে। সুতৰ হাৰ সামূহিকভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা হয় আৰু সাধাৰণতে ধনদাতাৰ তুলনাত কম।
৩/ ঋণ পৰিশোধ কৰা
গ্ৰুপ মিটিংৰ সময়ত কিস্তিত ঋণ পৰিশোধ কৰা হয়। নিয়মীয়াকৈ পৰিশোধ কৰিলে আৰ্থিক অনুশাসন আৰু বহনক্ষমতা শক্তিশালী হয়।
৪/ ৰেকৰ্ড ৰখা
ৰেকৰ্ডসমূহৰ সঠিক ৰক্ষণাবেক্ষণ—যেনে উপস্থিতি, সঞ্চয়, ঋণ, আৰু পৰিশোধ—অত্যাৱশ্যকীয়। স্বচ্ছতাই সদস্যসকলৰ মাজত বিশ্বাস গঢ়ি তোলে।
৫/ বেংক লিংকেজ
বিত্তীয় অনুশাসন প্ৰদৰ্শন কৰাৰ পিছত চৰকাৰী বা বেংকিং আঁচনিৰ অধীনত বৃহৎ ঋণ লাভৰ বাবে SHG সমূহক বেংকৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হয়।
অৰ্থনৈতিক উন্নয়নত এছ এইচ জিৰ ভূমিকা
SHG সমূহে অৰ্থনৈতিক উন্নয়নত অৰিহণা যোগায়:
- উদ্যোগীকৰণ আৰু আত্মনিয়োগক প্ৰসাৰ কৰা
- ঘৰুৱা আয় বৃদ্ধি
- অনানুষ্ঠানিক ধনদাতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰা
- প্ৰতিষ্ঠানিক ঋণৰ সুবিধা বৃদ্ধি কৰা
তেওঁলোকে সদস্যসকলক কৃষি, হস্তশিল্প, টেইলাৰিং, খাদ্য প্ৰক্ৰিয়াকৰণ, আৰু খুচুৰা ব্যৱসায়ৰ দৰে ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ গ্ৰহণ কৰিবলৈও উৎসাহিত কৰে।
আত্মসহায়ক গোটৰ সামাজিক প্ৰভাৱ
অৰ্থনৈতিক সুবিধাৰ বাহিৰেও এছ এইচ জিসমূহে শক্তিশালী সামাজিক প্ৰভাৱৰ সৃষ্টি কৰে:
- সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিকভাৱে নাৰীক সবলীকৰণ কৰা
- সাক্ষৰতা আৰু সজাগতা বৃদ্ধি কৰা
- স্বাস্থ্য, অনাময়, আৰু শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ
- সামাজিক বিষয়ত সামূহিক কাৰ্য্যক উৎসাহিত কৰা
এছ এইচ জিসমূহ প্ৰায়ে সম্প্ৰদায়ৰ সমস্যাসমূহৰ বিষয়ে আলোচনা আৰু সামূহিক সমাধান বিচাৰি উলিওৱাৰ মঞ্চ হৈ পৰে।
আত্মসহায়ক গোটসমূহে সন্মুখীন হোৱা প্ৰত্যাহ্বানসমূহ
সফলতা লাভ কৰাৰ পিছতো এছ এইচ জিসমূহে কেইবাটাও প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হৈছে:
ৰেকৰ্ড ৰখাৰ অৱস্থা বেয়া
- সীমিত বিত্তীয় সাক্ষৰতা
- গোটৰ সংঘাত বা নেতৃত্বৰ সমস্যা
- বাহ্যিক সমৰ্থনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা
- সামগ্ৰীৰ বজাৰত প্ৰৱেশৰ অভাৱ
প্ৰশিক্ষণ, মেণ্টৰিং, আৰু নীতিগত সমৰ্থনৰ জৰিয়তে এই প্ৰত্যাহ্বানসমূহ মোকাবিলা কৰাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
আত্মসহায়ক গোটসমূহ তৃণমূল পৰ্যায়ৰ উন্নয়নৰ শক্তিশালী আহিলা। সঞ্চয়, ঋণৰ সুবিধা আৰু সামূহিক দায়বদ্ধতাক প্ৰসাৰিত কৰি এছ এইচ জিসমূহে ব্যক্তিসকলক—বিশেষকৈ মহিলাসকলক—তেওঁলোকৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক মৰ্যাদা উন্নত কৰিবলৈ সক্ষম কৰে। সঠিক সমৰ্থন, সামৰ্থ্য বিকাশ, আৰু স্বচ্ছতাৰ দ্বাৰা এছ এইচ জিসমূহে বহনক্ষম সম্প্ৰদায় উন্নয়নত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰি যাব পাৰে।